Brihat-samhita [sanskrit]

26,560 words

The Sanskrit text of the Brihat-samhita from the 6th-century authored by Varaha Mihira in present-day Ujjain, India. It primarily deals with astrology and astronomy but is presented as an encyclopedia of knowledge.

Chapter 50 - aṅgavidyādhyāyaḥ [aṅgavidya-adhyāya]

[English text for this chapter is available]

daivajñena śubhāśubhaṃ diguditasthānāhṛtānīkṣatā vācyaṃ praṣṭṛnijāparāṅgaghaṭanāṃ cālokya kālaṃ dhiyā |
sarvajño hi carācarātmakatayāsau sarvadarśo vibhuśceṣṭāvyāhṛtibhiḥ śubhāśubhaphalaṃ sandarśayatyarthinām || 1 ||
[Analyze grammar]

sthānaṃ puṣpasuhāsibhūriphalabhṛtsusnigdhakṛtticchadāsatpakṣicyutaśastasaṃjñitatarucchāyopagūḍhaṃ samam |
devarṣidvijasādhusiddhanilayaṃ satpuṣpasasyokṣitaṃ satsvādūdakanirmalatvajanitāhlādaṃ ca sacchādvalam || 2 ||
[sacchāḍvalam]
[Analyze grammar]

chinnabhinnakṛmikhātakaṇṭakipluṣṭarūkṣakuṭilairna satkujaiḥ |
krūrapakṣiyutanindyanāmabhiḥ śuṣkaśīrṇabahuparṇacarmabhiḥ || 3 ||
[varmabhiḥ]
[Analyze grammar]

śmaśānaśūnyāyatanaṃ catuṣpathaṃ tathāmanojñaṃ viṣamaṃ sadoṣaram |
avaskarāṅgārakapālabhasmabhiścitaṃ tuṣaiḥ śuṣkatṛṇairnaśobhanam || 4 ||
[Analyze grammar]

pravrajitanagnanāpitaripubandhanasaunikaistathā śvapacaiḥ |
kitavayatipīḍitairyutamāyudhamādhvīkavikrayairna śubham || 5 ||
[sūnikais]
[Analyze grammar]

prāguttareśāśca diśaḥ praśastāḥ praṣṭurna vāyvambuyamāgnirakṣaḥ |
pūrvāhnakāle'sti śubhaṃ na rātrau sandhyādvaye praśnakṛto'parāhṇe || 6 ||
[Analyze grammar]

yātrāvidhāne hi śubhāśubhaṃ yatproktaṃ nimittaṃ tadihāpi vācyam |
dṛṣṭvā puro vā janatāhṛtaṃ vā praṣṭuḥ sthitaṃ pāṇitale'tha vastre || 7 ||
[Analyze grammar]

athāṅgānyūrvoṣṭhastanavṛṣaṇapādaṃ ca daśanā bhujau hastau gaṇḍau kacagalanakhāṅguṣṭhamapi yat |
saśaṅkhaṃ kakṣāṃsaṃ śravaṇagudasandhīti puruṣe striyāṃ bhrūnāsāsphigvalikaṭisulekhāṅgulicayam || 8 ||
[kaṣāṃsaśravaṇa]
[Analyze grammar]

jihvā grīvā piṇḍike pārṣṇiyugmaṃ jaṅghe nābhiḥ karṇapālī kṛkāṭī |
vaktraṃ pṛṣṭhaṃ jatrujānvasthipārśvaṃ hṛttālvakṣī mehanorastrikaṃ ca || 9 ||
[Analyze grammar]

napuṃsakākhyaṃ ca śiro lalāṭamāśvādyasaṃjñairaparaiścireṇa |
siddhirbhavejjātu napuṃsakairno rūkṣakṣatairbhagnakṛśaiśca pūrvaiḥ || 10 ||
[Analyze grammar]

spṛṣṭe vā cālite vāpi pādāṅguṣṭhe'kṣirugbhavet |
aṅgulyāṃ duhituḥ śokaṃ śiroghāte nṛpādbhayam || 11 ||
[Analyze grammar]

viprayogamurasi svagātrataḥ karpaṭāhṛtiranarthadā bhavet |
syātpriyāptirabhigṛhya karpaṭaṃ pṛcchataścaraṇapādayojituḥ || 12 ||
[Analyze grammar]

pādāṅguṣṭhena vilikhedbhūmiṃ kṣetrotthacintayā |
hastena pādau kaṇḍūyettasya dāsīmayī ca sā || 13 ||
[dāsīmayā]
[Analyze grammar]

tālabhūrjapaṭadarśane'ṃśukaṃ cintayetkacatuṣāsthibhasmagam |
vyādhirāśrayati rajjujālakaṃ valkalaṃ ca samavekṣya bandhanam || 14 ||
[Analyze grammar]

pippalīmaricaśuṇṭhivāridai rodhrakuṣṭhavasanāmbujīrakaiḥ |
gandhamāṃsiśatapuṣpayā vadetpṛcchatastagarakeṇa cintayet || 15 ||
[cintanam]
[Analyze grammar]

strīpuruṣadoṣapīḍitasarvārthasutārthadhānyatanayānām |
dvicatuṣpadakṣitīnāṃ vināśataḥ kīrtitairdṛṣṭaiḥ || 16 ||
[adhva]
[Analyze grammar]

nyagrodhamadhukatindukajambūplakṣāmrabadarajātiphalaiḥ |
dhanakanakapuruṣalohāṃśukarūpyaudumbarāptirapi karagaiḥ || 17 ||
[badari | udumbarāptir]
[Analyze grammar]

dhānyaparipūrṇapātraṃ kumbhaḥ pūrṇaḥ kuṭumbavṛddhikarau |
gajagośunāṃ purīṣaṃ dhanayuvatisuhṛdvināśakaram || 18 ||
[Analyze grammar]

paśuhastimahiṣapaṅkajarajatavyāghrairlabheta sandṛṣṭaiḥ |
avidhananivasanamalayajakauśeyābharaṇasaṅghātam || 19 ||
[Analyze grammar]

pṛcchā vṛddhaśrāvakasuparivrāḍdarśane nṛbhirvihitā |
mitradyūtārthabhavā gaṇikānṛpasūtikārthakṛtā || 20 ||
[Analyze grammar]

śākyopādhyāyārhatnirgranthinimittanigamakaivartaiḥ |
cauracamūpativaṇijāṃ dāsīyodhāpaṇasthavadhyānām || 21 ||
[ārhata | nirgrantha]
[Analyze grammar]

tāpase śauṇḍike dṛṣṭe proṣitaṃ paśupālanam |
hṛdgataṃ pracchakasya syāduñchavṛṭau vipannatā || 22 ||
[pṛcchakasya]
[Analyze grammar]

icchāmi praṣṭuṃ bhaṇa paśyatvāryaḥ samādiśetyukte |
saṃyogakuṭumbotthā lābhaiśvaryodgatā cintā || 23 ||
[Analyze grammar]

nirdiśeti gadite jayādhvajā pratyavekṣya mama cintitaṃ vada |
āśu sarvajanamadhyagaṃ tvayā dṛśyatāmiti ca bandhucaurajā || 24 ||
[jayādhvagā]
[Analyze grammar]

antaḥsthe'ṅge svajana udito bāhyaje bāhya eva pādāṅguṣṭhāṅgulikalanayā dāsadāsījanaḥ syāt |
jaṅghe preṣyo bhavati bhaginī nābhito hṛtsvabhāryā pāṇyaṅguṣṭhāṅgulicayakṛtasparśane putrakanye || 25 ||
[evam]
[Analyze grammar]

mātaraṃ jaṭhare mūrdhni guruṃ dakṣiṇavāmakau |
bāhū bhrātātha tatpatnī spṛṣṭvaivaṃ cauramādiśet || 26 ||
[Analyze grammar]

antaraṅgamavamucya bāhyagasparśanaṃ yadi karoti pṛcchakaḥ |
śleṣmamūtraśakṛtastyajantyatho pātayetkaratalasthavastu cet || 27 ||
[tyajannadhaḥ]
[Analyze grammar]

bhṛśamavanāmitāṅgaparimoṭanato'pyatha vā |
janadhṛtariktabhāṇḍamavalokya ca caurajanam |
hṛtapatitakṣatāsmṛtavinaṣṭabhagnagatonmuṣitamṛtādyaniṣṭaravato labhate na hṛtam || 28 ||
[Analyze grammar]

nigaditamidaṃ yattatsarvaṃ tuṣāsthiviṣādikaiḥ saha mṛtikaraṃ pīḍārtānāṃ samaṃ ruditakṣataiḥ |
avayavamapi spṛṣṭvāntaḥsthaṃ dṛḍhaṃ marudāhared |
atibahu tadā bhuktvānnaṃ saṃsthitaḥ suhito vadet || 29 ||
[kṣutaiḥ]
[Analyze grammar]

lalāṭasparśanācchūkadarśanācchālijaudanam |
uraḥsparśāt ṣaṣṭikākhyaṃ grīvāsparśe ca yāvakam || 30 ||
[annam]
[Analyze grammar]

kukṣikucajaṭharajānusparśe māṣāḥ payastilayavāgvaḥ |
āsvādayate cauṣṭhau lihate madhuraṃ rasaṃ jñeyam || 31 ||
[āsvādayataś]
[Analyze grammar]

visṛkke sphoṭayejjihvāmāmle vaktraṃ vikūṇayet |
kaṭuke'tha kaṣāye'tha hikket ṣṭhīvecca saindhave || 32 ||
[vispṛkke | kaṭutiktakaṣāyoṣṇair]
[Analyze grammar]

śleṣmatyāge śuṣkatiktaṃ tadalpaṃ |
śrutvā kravyādaṃ vā prekṣya vā māṃsamiśram |
bhrūgaṇḍauṣṭhasparśane śākunaṃ tadbhuktaṃ tenetyuktametannimittam || 33 ||
[Analyze grammar]

mūrdhagalakeśahanuśaṅkhakarṇajaṅghaṃ vastiṃ ca spṛṣṭvā gajamahiṣameṣaśūkaragośaśamṛgamahiṣamāṃsayugbhuktam || 34 ||
[Analyze grammar]

dṛṣṭe śrute'pyaśakune godhāmatsyāmiṣaṃ vadedbhuktam |
garbhiṇyā garbhasya ca nipatanamevaṃ prakalpayetpraśne || 35 ||
[Analyze grammar]

puṃstrīnapuṃsakākhye dṛṣṭe'numite puraḥsthite spṛṣṭe |
tajjanma bhavati pānānnapuṣpaphaladarśane ca śubham || 36 ||
[Analyze grammar]

aṅguṣṭhena bhrūdaraṃ vāṅguliṃ vā spṛṣṭvā pṛcchedgarbhacintā tadā syāt |
madhvājyādyairhemaratnapravālairagrasthairvā mātṛdhātryātmajaiśca || 37 ||
[Analyze grammar]

garbhayutā jaṭhare karage syād |
duṣṭanimittavaśāttadudāsaḥ |
karṣati tajjaṭharaṃ yadi pīṭhotpīḍanataṇ karage ca kare'pi || 38 ||
[Analyze grammar]

ghrāṇāyā dakṣiṇe dvāre spṛṣṭe māsottaraṃ vadet vāme'bdau karṇa evaṃ mā dvicaturghnaḥ śrutistane || 39 ||
[dvau]
[Analyze grammar]

veṇīmūle trīn sutān kanyake dve karṇe putrānpañca haste trayaṃ ca |
aṅguṣṭhānte pañcakaṃ cānupūrvyā pādāṅguṣṭhe pārṣṇiyugme'pi kanyām || 40 ||
[Analyze grammar]

savyāsavyorusamsparśe sūte kanyāsutadvayam |
spṛṣṭe lalāṭamadhyānte catustritanayā bhavet || 41 ||
[Analyze grammar]

śirolalāṭabhrūkarṇagaṇḍaṃ hanuradā galam |
savyāpasavyaskandhaśca hastau cibukanālakam || 42 ||
[Analyze grammar]

uraḥ kucaṃ dakṣiṇamapyasavyaṃ hṛtpārśvamevaṃ jaṭharaṃ kaṭiśca |
sphikpāyusandhyūruyugaṃ ca jānū jaṅghe'tha pādāviti kṛttikādau || 43 ||
[Analyze grammar]

iti nigaditametadgātrasaṃsparśalakṣma prakaṭamabhimatāptyai vīkṣya śāstrāṇi samyak |
vipulamatirudāro vetti yaḥ sarvametannarapatijanatābhiḥ pūjyate'sau sadaiva || 44 ||
[Analyze grammar]

Other editions:

Also see the following editions of the Sanskrit text or (alternative) English translations of the aṅgavidyādhyāyaḥ [aṅgavidya-adhyāya]

Cover of edition (2001)

Brihata Samhita (Sanskrit Text with Hindi Translation)
by Pandit Achyutananda Jha (2001)

Title: बृहत्संहिता (संस्कृत एवम् हिन्दी अनुवाद); Author: वराह मिहिर (Varaha Mihir); Publisher: Chaukhambha Vidya Bhawan

Buy now!
Cover of edition (2016)

Brhatsamhita with the Commentary of Bhattotpala
by Krishna Chandra Dwivedi (2016)

Publisher: Sampurnanand Sanskrit University; 1229 pages;

Buy now!
Cover of edition (2012)

Brihat Samhita with the Commentary of Utpalapatimala of Yogisvara
by K. V. Sharma (2012)

Publisher: Rashtriya Sanskrit Sansthan, Janakpuri; 754 pages; ISBN-10; 8186111360; ISBN-13: 9788186111369

Buy now!
Cover of edition (2002)

Brihat Samhita (Hindi Translation)
by K. V. Sharma (2002)

Publisher: Sampurnanand Sanskrit University; 2359 pages; ISBN-13: 9789387890008.

Buy now!
Cover of edition (2022)

Brhat Samhita (English translation)
by N. Chidambaram Iyer (2022)

Publisher: Parimal Publication Pvt. Ltd.; 801 pages; Edited by Dr. Shrikrishna Jugnu; ISBN-10: 8171104215; ISBN-13: 9788171104215.

Buy now!
Cover of edition (2010)

Brhat Samhita (English with notes)
by M. Ramakrishna Bhat (2010)

Publisher: Motilal Banarsidas Publishers Pvt. Ltd.; 1155 pages; ISBN-10: 8120810600; ISBN-13: 9788120810600.

Buy now!
Cover of edition (2020)

Brhat Samhita (Telugu translation)
by Sishtla Umamaheswara Sharma (2020)

Publisher: Mohan Publications, Andhra Pradesh; 846 pages.

Buy now!
Cover of Gujarati edition

Brhat Samhita (Gujarati translation)
by - (2000)

Publisher: Shree Harihar Pustakalay, Surat; Author: Shri Varahamihira Acharya (શ્રી વરાહમિહીરાચાર્ય); 432 pages.

Buy now!
Cover of edition (2021)

Brhat Samhita (Kannada translation)
by Sripada Raghunatha Kulkarni (2021)

Publisher: Srinidhi Publications, Bangalore; 668 pages with illustrations.

Buy now!
Let's grow together!

I humbly request your help to keep doing what I do best: provide the world with unbiased sources, definitions and images. Your donation direclty influences the quality and quantity of knowledge, wisdom and spiritual insight the world is exposed to.

Let's make the world a better place together!

Like what you read? Help to become even better: