Verse 2.58

Medhātithi Manubhāṣya

tīrthaśabdena pavitram udakādhikaraṇam ucyate | tāraṇāya pāpapramocanāya ca tiṣṭhatīti tīrtham | kvacit tu taranty aneneti tīrtham udakāvataraṇamārgaḥ | iha tūdakādhārakaratalaikadeśa ucyate | stutyā vā tīrthaśabdaprayogaḥ | na hi tatra nityasthā āpaḥ | tena upaspṛśed ācāmet | brāhmeṇety etad api stutyartham eva | brahmā devatāsyeti | na hi tīrthasya devatā bhavaty ayāgarūpatvād amantratvāc ca | yāgarūpatāṃ ca kenacid dharmeṇa śuddhihetutvādinādhyāropya devatātaddhitaḥ | nityakālaṃ śaucārthe karmāṅge ca | kaḥ prajāpatiḥ, sa devatāsyeti kāyam | evaṃ tridaśā devatā asyeti traidaśikam | tridaśaśabdād devatāṇikṛte svārthe kaḥ | devatātvaṃ ca pūrvavat | ebhis tīrthair upaspṛśet | vipragrahaṇam avivakṣitam | yataḥ kṣatriyādīnaṃ viśeṣaṃ vakṣyati | na cāsatyāṃ sāmānyataḥ prāptau viśeṣavidhānam upapadyate, “kaṇṭhagābhis tu bhūmipaḥ” (Manusmṛti or Mānava-dharmaśāstra 2.62) ityādi | na pitryeṇa pitṛdaivatyena kadācid api | sphoṭapiṭakādinā brāhmāditīrtheṣv ayogyatām āyāteṣv api |

• nanu cāvidhānād eva pitryasyāprāptiḥ | asty atrāśaṅkā | pitṛtīrthajñāpanārthaṃ tāvat pitryaṃ tayor adha ity avaśyaṃ vaktavyam | na ca tasyeha kāryaṃ nirdiśyate | kāryākāṅkṣāyāṃ prakṛtatvāt tena kāryeṇa saṃbandha āśaṅkyeta | adya punaḥ pratiṣedhe sati pitryam iti samākhyayaiva kāryāvagatiḥ, udakatarpaṇādi pitṛkarma etena tīrthena kartavyam | evaṃ stutir anvayinī bhavati | śrutinoditatvāc ca brāhmādīnāṃ tadabhāve prāptāśaṅkānivṛttyarthaṃ yuktam asyābhidhānam || 2.58 ||