Bhagavata Purana [sanskrit]

140,807 words

This Sanskrit edition of the Bhagavatapurana. It is one of the traditional eighteen Mahapuranas presented as an encyclopedia of ancient Indian history and knowledge. The extant edition contains 12 books originally written in 18,000 Sanskrit verses

[English text for this chapter is available]

śrīparīkṣiduvāca |
nivṛttimārgaḥ kathita ādau bhagavatā yathā |
kramayogopalabdhena brahmaṇā yadasaṃsṛtiḥ || 1 ||
[Analyze grammar]

pravṛttilakṣaṇaścaiva traiguṇyaviṣayo mune |
yo'sāvalīnaprakṛteḥ guṇasargaḥ punaḥ punaḥ || 2 ||
[Analyze grammar]

adharmalakṣaṇā nānā narakāścānuvarṇitāḥ |
manvantaraśca vyākhyāta ādyaḥ svāyambhuvo yataḥ || 3 ||
[Analyze grammar]

priyavratottānapadoḥ vaṃśastat caritāni ca |
dvīpavarṣasamudrādri nadyudyāna vanaspatīn || 4 ||
[Analyze grammar]

dharāmaṇḍalasaṃsthānaṃ bhāgalakṣaṇamānataḥ |
jyotiṣāṃ vivarāṇāṃ ca yathedaṃ asṛjadvibhuḥ || 5 ||
[Analyze grammar]

adhuneha mahābhāga yathaiva narakānnaraḥ |
nānograyātanānneyāt tanme vyākhyātumarhasi || 6 ||
[Analyze grammar]

śrīśuka uvāca |
na cedihaivāpacitiṃ yathāṃhasaḥ |
kṛtasya kuryān manauktapāṇibhiḥ |
dhruvaṃ sa vai pretya narakānupaiti |
ye kīrtitā me bhavataḥ tigmayātanāḥ || 7 ||
[Analyze grammar]

tasmātpuraivāśviha pāpaniṣkṛtau |
yateta mṛtyoravipadyatātmanā |
doṣasya dṛṣṭvā gurulāghavaṃ yathā |
bhiṣakcikitseta rujāṃ nidānavit || 8 ||
[Analyze grammar]

śrīrājovāca |
dṛṣṭaśrutābhyāṃ yatpāpaṃ jānan api ātmano'hitam |
karoti bhūyo vivaśaḥ prāyaścittamatho katham || 9 ||
[Analyze grammar]

kvacit nivartate abhadrāt kvacit carati tatpunaḥ |
prāyaścittamatho'pārthaṃ manye kuñjaraśaucavat || 10 ||
[Analyze grammar]

śrīśuka uvāca |
karmaṇā karmanirhāro na hyātyantika iṣyate |
avidvadadhikāritvāt prāyaścittaṃ vimarśanam || 11 ||
[Analyze grammar]

nāśnataḥ pathyamevānnaṃ vyādhayo'bhibhavanti hi |
evaṃ niyamakṛd rājan śanaiḥ kṣemāya kalpate || 12 ||
[Analyze grammar]

tapasā brahmacaryeṇa śamena ca damena ca |
tyāgena satyaśaucābhyāṃ yamena niyamena vā || 13 ||
[Analyze grammar]

dehavāgbuddhijaṃ dhīrā dharmajñāḥ śraddhayānvitāḥ |
kṣipantyaghaṃ mahadapi veṇugulmamivānalaḥ || 14 ||
[Analyze grammar]

kecitkevalayā bhaktyā vāsudevaparāyaṇāḥ |
aghaṃ dhunvanti kārtsnyena nīhāramiva bhāskaraḥ || 15 ||
[Analyze grammar]

na tathā hyaghavān rājan pūyeta tapa ādibhiḥ |
yathā kṛṣṇārpitaprāṇaḥ tatpūruṣaniṣevayā || 16 ||
[Analyze grammar]

sadhrīcīno hyayaṃ loke panthāḥ kṣemo'kutobhayaḥ |
suśīlāḥ sādhavo yatra nārāyaṇaparāyaṇāḥ || 17 ||
[Analyze grammar]

prāyaścittāni cīrṇāni nārāyaṇaparāṅmukham |
na niṣpunanti rājendra surākumbhamivāpagāḥ || 18 ||
[Analyze grammar]

sakṛnmanaḥ kṛṣṇapadāravindayoḥ |
rniveśitaṃ tad‍guṇarāgi yairiha |
na te yamaṃ pāśabhṛtaśca tad‍bhaṭān |
svansvapne'pi paśyanti hi cīrṇaniṣkṛtāḥ || 19 ||
[Analyze grammar]

atra ca udāharanti imaṃ itihāsaṃ purātanam |
dūtānāṃ viṣṇuyamayoḥ saṃvādastaṃ nibodha me || 20 ||
[Analyze grammar]

kānyakubje dvijaḥ kaścit dāsīpatirajāmilaḥ |
nāmnā naṣṭasadācāro dāsyāḥ saṃsargadūṣitaḥ || 21 ||
[Analyze grammar]

bandyakṣaiḥ kaitavaiścauryaiḥ garhitāṃ vṛttimāsthitaḥ |
bibhratkuṭumbaṃ aśuciḥ yātayāmāsa dehinaḥ || 22 ||
[Analyze grammar]

evaṃ nivasatastasya lālayānasya tatsutān |
kālo'tyagān mahān rājan naṣṭāśītyāyuṣaḥ samāḥ || 23 ||
[Analyze grammar]

tasya pravayasaḥ putrā daśa teṣāṃ tu yo'vamaḥ |
bālo nārāyaṇo nāmnā pitrośca dayito bhṛśam || 24 ||
[Analyze grammar]

sa baddhahṛdayastasmin arbhake kalabhāṣiṇi |
nirīkṣamāṇastallīlāṃ mumude jaraṭho bhṛśam || 25 ||
[Analyze grammar]

bhuñjānaḥ prapiban khādan bālakaṃ snehayantritaḥ |
bhojayan pāyayanmūḍho na vedāgatamantakam || 26 ||
[Analyze grammar]

sa evaṃ vartamāno'jño mṛtyukāla upasthite |
matiṃ cakāra tanaye bāle nārāyaṇāhvaye || 27 ||
[Analyze grammar]

sa pāśahastān trīn dṛṣṭvā puruṣān ati dāruṇān |
vakratuṇḍān ūrdhvaromṇa ātmānaṃ netumāgatān || 28 ||
[Analyze grammar]

dūre krīḍanakāsaktaṃ putraṃ nārāyaṇāhvayam |
plāvitena svareṇoccaiḥ ājuhāvākulendriyaḥ || 29 ||
[Analyze grammar]

niśamya mriyamāṇasya mukhato harikīrtanam |
bharturnāma mahārāja pārṣadāḥ sahasā'patan || 30 ||
[Analyze grammar]

vikarṣato'ntarhṛdayād dāsīpatimajāmilam |
yamapreṣyān viṣṇudūtā vārayāmāsurojasā || 31 ||
[Analyze grammar]

ūcurniṣedhitāstāṃste vaivasvatapuraḥsarāḥ |
ke yūyaṃ pratiṣeddhāro dharmarājasya śāsanam || 32 ||
[Analyze grammar]

kasya vā kuta āyātāḥ kasmādasya niṣedhatha |
kiṃ devā upadevā yā yūyaṃ kiṃ siddhasattamāḥ || 33 ||
[Analyze grammar]

sarve padmapalāśākṣāḥ pītakauśeyavāsasaḥ |
kirīṭinaḥ kuṇḍalino lasatpuṣkaramālinaḥ || 34 ||
[Analyze grammar]

sarve ca nūt‍navayasaḥ sarve cārucaturbhujāḥ |
dhanurniṣaṅgāsigadā śaṅkhacakrāmbujaśriyaḥ || 35 ||
[Analyze grammar]

diśo vitimirālokāḥ kurvantaḥ svena tejasā |
kimarthaṃ dharmapālasya kiṅkarānno niṣedhatha || 36 ||
[Analyze grammar]

śrīśuka uvāca |
ityukte yamadūtaiste vāsudevoktakāriṇaḥ |
tān pratyūcuḥ prahasyedaṃ meghanirhrādayā girā || 37 ||
[Analyze grammar]

śrīviṣṇudūtā ūcuḥ |
yūyaṃ vai dharmarājasya yadi nirdeśakāriṇaḥ |
brūta dharmasya nastattvaṃ yacca dharmasya lakṣaṇam || 38 ||
[Analyze grammar]

kathaṃ svid dhriyate daṇḍaḥ kiṃ vāsya sthānamīpsitam |
daṇḍyāḥ kiṃ kāriṇaḥ sarve āho svit katicinnṛṇām || 39 ||
[Analyze grammar]

yamadūtā ūcuḥ |
vedapraṇihito dharmo hyadharmastadviparyayaḥ |
vedo nārāyaṇaḥ sākṣāy svayambhūḥ iti śuśruma || 40 ||
[Analyze grammar]

yena svadhāmnyamī bhāvā rajaḥsattvatamomayāḥ |
guṇanāmakriyārūpaiḥ vibhāvyante yathātatham || 41 ||
[Analyze grammar]

sūryo'gniḥ khaṃ marudgāvaḥ somaḥ sandhyāhanī diśaḥ |
kaṃ kuḥ svayaṃ dharma iti hyete daihyasya sākṣiṇaḥ || 42 ||
[Analyze grammar]

etairadharmo vijñātaḥ sthānaṃ daṇḍasya yujyate |
sarve karmānurodhena daṇḍamarhanti kāriṇaḥ || 43 ||
[Analyze grammar]

sambhavanti hi bhadrāṇi viparītāni cānaghāḥ |
kāriṇāṃ guṇasaṅgo'sti dehavān na hyakarmakṛt || 44 ||
[Analyze grammar]

yena yāvān yathādharmo dharmo veha samīhitaḥ |
sa eva tatphalaṃ bhuṅkte tathā tāvadamutra vai || 45 ||
[Analyze grammar]

yatheha devapravarāḥ traividhyaṃ upalabhyate |
bhūteṣu guṇavaicitryāt tathānyatrānumīyate || 46 ||
[Analyze grammar]

vartamāno'nyayoḥ kālo guṇābhijñāpako yathā |
evaṃ janmānyayoretad dharmādharmanidarśanam || 47 ||
[Analyze grammar]

manasaiva pure devaḥ pūrvarūpaṃ vipaśyati |
anumīmāṃsate'pūrvaṃ manasā bhagavānajaḥ || 48 ||
[Analyze grammar]

yathājñastamasā yukta upāste vyaktameva hi |
na veda pūrvamaparaṃ naṣṭajanmasmṛtistathā || 49 ||
[Analyze grammar]

pañcabhiḥ kurute svārthān pañca vedātha pañcabhiḥ |
ekastu ṣoḍaśena trīn svayaṃ saptadaśo'śnute || 50 ||
[Analyze grammar]

tadetat ṣoḍaśakalaṃ liṅgaṃ śaktitrayaṃ mahat |
dhatte'nusaṃsṛtiṃ puṃsi harṣaśokabhayārtidām || 51 ||
[Analyze grammar]

dehyajño'jitaṣaḍvargo necchan karmāṇi kāryate |
kośakāra ivātmānaṃ karmaṇā'cchādya muhyati || 52 ||
[Analyze grammar]

na hi kaścit kṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt |
kāryate hyavaśaḥ karma guṇaiḥ svābhāvikairbalāt || 53 ||
[Analyze grammar]

labdhvā nimittamavyaktaṃ vyaktāvyaktaṃ bhavatyuta |
yathāyoni yathābījaṃ svabhāvena balīyasā || 54 ||
[Analyze grammar]

eṣa prakṛtisaṅgena puruṣasya viparyayaḥ |
āsītsa eva na cirād īśasaṅgād vilīyate || 55 ||
[Analyze grammar]

ayaṃ hi śrutasampannaḥ śīlavṛttaguṇālayaḥ |
dhṛtavrato mṛdurdāntaḥ satyavān maṃtravicchuciḥ || 56 ||
[Analyze grammar]

gurvagnyatithivṛddhānāṃ śuśrūṣurnirahaṅkṛtaḥ |
sarvabhūtasuhṛtsādhuḥ mirmitavāganasūyakaḥ || 57 ||
[Analyze grammar]

ekadāsau vanaṃ yātaḥ pitṛsandeśakṛd dvijaḥ |
ādāya tata āvṛttaḥ phalapuṣpasamitkuśān || 58 ||
[Analyze grammar]

dadarśa kāminaṃ kañcit śūdraṃ saha bhujiṣyayā |
pītvā ca madhu maireyaṃ madāghūrṇitanetrayā || 59 ||
[Analyze grammar]

mattayā viślathannīvyā vyapetaṃ nirapatrapam |
krīḍantaṃ anugāyantaṃ hasantamanayāntike || 60 ||
[Analyze grammar]

dṛṣṭvā tāṃ kāmaliptena bāhunā parirambhitām |
jagāma hṛcchayavaśaṃ sahasaiva vimohitaḥ || 61 ||
[Analyze grammar]

stambhayan ātmanātmānaṃ yāvatsattvaṃ yathāśrutam |
na śaśāka samādhātuṃ mano madanavepitam || 62 ||
[Analyze grammar]

tannimittasmaravyāja grahagrasto vicetanaḥ |
tāmeva manasā dhyāyan svadharmād virarāma ha || 63 ||
[Analyze grammar]

tāmeva toṣayāmāsa pitryeṇārthena yāvatā |
grāmyairmanoramaiḥ kāmaiḥ prasīdeta yathā tathā || 64 ||
[Analyze grammar]

viprāṃ svabhāryāmaprauḍhāṃ kule mahati lambhitām |
visasarjācirātpāpaḥ svairiṇyāpāṅgaviddhadhīḥ || 65 ||
[Analyze grammar]

yatastataścopaninye nyāyato'nyāyato dhanam |
babhārāsyāḥ kuṭumbinyāḥ kuṭumbaṃ mandadhīrayam || 66 ||
[Analyze grammar]

yadasau śāstramullaṅghya svairacāryatigarhitaḥ |
avartata ciraṃ kālaṃ aghāyuḥ aśucirmalāt || 67 ||
[Analyze grammar]

tata enaṃ daṇḍapāṇeḥ sakāśaṃ kṛtakilbiṣam |
neṣyāmo'kṛtanirveśaṃ yatra daṇḍena śuddhyati || 68 ||
[Analyze grammar]

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ |
ṣaṣṭhaskandhe ajāmilopākhyāne prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||
[Analyze grammar]

Other editions:

Also see the following editions of the Sanskrit text or (alternative) English translations of the Chapter 1

Cover of edition (2012)

Shrimad Bhagavat Maha Puranam
by (2012)

Publisher: Gita Press, Gorakhpur; 768 pages.

Buy now!
Cover of edition (1999)

Bhagavata Purana: With the Commentary of Sridhara Svamin
by (1999)

Publisher: Motilal Banarsidass Publishers Pvt. Ltd.; 829 pages. Edited By: Prof. J.L. Shastri

Buy now!
Cover of edition (2011)

The Bhagavata Purana (5 Volumes)
by G. P. Bhatt (2011)

Publisher: Motilal Banarsidass Publishers Pvt. Ltd.; 2241 pages. Edited By: Prof. J.L. Shastri

Buy now!
Cover of edition (2013)

The Srimad Bhagavata Purana: Hindi Translation and Detailed Explanation
by Bhaktivedanta Swami Prabhupada (2013)

Publisher: The Bhaktivedanta Book Trust; 17691 pages; 18 volumes; Sanskrit Text, Word-to-Word Meaning, Hindi Translation and Detailed Explanation

Buy now!
Cover of Bengali edition

Srimad Bhagavat Mahapurana in Bengali
by (2018)

Publisher: Gita Press, Gorakhpur; 2035 pages.

Buy now!
Let's grow together!

I humbly request your help to keep doing what I do best: provide the world with unbiased sources, definitions and images. Your donation direclty influences the quality and quantity of knowledge, wisdom and spiritual insight the world is exposed to.

Let's make the world a better place together!

Like what you read? Help to become even better: