Bhagavad-gita with four Commentaries [sanskrit]

140,673 words | ISBN-10: 8189564072 | ISBN-13: 9788189564070

The Sanskrit edition of the Bhagavad Gita with four commentaries: (1) The Subodhini by Shridhara (Sridhara Swami), (2) The Gudharthadipika by Madhusudana (Saraswati), (3) The Sararthavarshini by Vishvanatha (Vishwanath Chakravarti) and (4) The Gitabhushana by Baladeva (Vidyabhushan). Original titles: Bhagavadgītā (भगवद्गीता), Śrīdhara (श्रीधर), Madhusūdana (मधुसूदन), Viśvanātha (विश्वनाथ), Baladeva (बलदेव)

Verse 15.3-4

na rūpamasyeha tathopalabhyate
nānto na cādirna ca saṃpratiṣṭhā |
aśvatthamenaṃ suvirūḍhamūlam
asaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā ||3||

tataḥ padaṃ tatparimārgitavyaṃ
yasmin gatā na nivartanti bhūyaḥ |
tameva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye
yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī ||4||

The Subodhinī commentary by Śrīdhara

kiṃ ca, na rūpamiti | iha saṃsāre sthitaiḥ prāṇibhirasya saṃsāravṛkṣasya tathordhvamūlatvādiprakāreṇa rūpaṃ nopalabhyate | na cānto'vasānamaparyaptatvāt | na cādiranāditvāt | na ca sampratiṣṭhā sthitiḥ | kathaṃ tiṣṭhatīti nopalabhyate | yasmādevambhūto'yaṃ saṃsāravṛkṣo durucchedo'narthakaraśca tasmādenaṃ dṛḍhena vairāgyena śastreṇa cchitvā tattvajñāne yatetetyāha aśvatthamenamiti sārdhena | enamaśvatthaṃ suvirūḍhamūlamatyantabaddhamūlaṃ santam | asaṅgaḥ saṅgarāhityamahaṃmamatātyāgaḥ | tena śastreṇa dṛḍhena samyagvicāreṇa cchittvā pṛthakkṛtya ||3||

tata iti | tataśtasya mūlabhūtaṃ tatpadaṃ vastu parimārgitavyamanveṣṭavyam | kīdṛśaṃ, yasmin gatā yatpadaṃ prāptāḥ santo bhūyo na nivartanti nāvartanta ityarthaḥ | anveṣaṇaprakāramevāha tameveti | yata eṣā purāṇī cirantanī saṃsārapravṛttiḥ prasṛtā vistṛtā | tameva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye śaraṇaṃ vrajāmi | ityevamekāntabhaktyānveṣṭavyamityarthaḥ ||4||

The Gūḍhārthadīpikā commentary by Madhusūdana

yastvayaṃ saṃsāravṛkṣo varṇita iha saṃsāre sthitaiḥ prāṇibhirasya saṃsāravṛkṣasya tathordhvamūlatvādi tathā tena prakāreṇa rūpaṃ nopalabhyate svapnamarīcyudakamāyāgandharvanagaravanmṛṣātvena dṛṣṭanaṣṭasvarūpatvāttasya | ata eva tasyānto'vasānaṃ nopalabhyate | etāvatā kālena samāptiṃ gamiṣyatīti aparyaptatvāt | na cāsyādirupalabhyate | ita ārabhya pravṛtta ityanāditvāt | na ca sampratiṣṭhā sthitirmadhyamasthopalabhyate | ādyantapratiyogikatvāttasya | yasmādevaṃbhūto'yaṃ saṃsāravṛkṣo durucchedaḥ sarvānarthakaraśca tasmādanādyajñānena suvirūḍhamūlamatyantabaddhamūlaṃ
prāguktamaśvatthaṃ asaṅgaśastreṇa saṅgaḥ spṛhāsaṅgaḥ saṅgavirodhi vairāgyaṃ putravittalokaiṣaṇātyāgarūpaṃ tadeva śastraṃ rāgadveṣamayasaṃsāravirodhitvāt, tenāsaṅgaśastreṇa dṛḍhena paramātmajñānautsukhyadṛḍhīkṛtena punaḥ punarvivekābhyāsaniśitena cchittvā samūlamuddhṛtya vairāgyaśamadamādisampattyā sarvakarmasaṃnyāsaṃ kṛtvetyetat ||3||

tato gurumupasṛtya tato'śvatthādūrdhvaṃ vyavasthitaṃ tadvaiṣṇavaṃ padaṃ vedāntavākyavicāreṇa parimārgitavyaṃ mārgayitavyamanveṣṭavyaṃ so'nveṣṭabhyaḥ sa vijijñāsitavya iti śruteḥ | tatpadaṃ śravaṇādinā jñātavyamityarthaḥ | kiṃ tatpadaṃ yasmin pade gatāḥ praviṣṭā jñānena na nivartanti nāvartante bhūyaḥ punaḥ saṃsārāya | kathaṃ tatparimārgitavyam ? ityāha yaḥ padaśabdenoktastameva cādyamādau bhavaṃ puruṣaṃ yenedaṃ sarvaṃ pūrṇaṃ taṃ puruṣu pūrṣu
śayānaṃ prapadye śaraṇaṃ gato'smītyevaṃ tadekaśaraṇatayā tadanveṣṭavyamityarthaḥ | taṃ kaṃ puruṣaṃ ? yato yasmātpuruṣātpravṛttirmāyāmayasaṃsāravṛkṣapravṛttiḥ purāṇī cirantanyanādireṣā prasṛtā niḥsṛtaindrajālikādiva māyāhastyādi taṃ puruṣaṃ prapadya ityanvayaḥ ||4||

The Sārārthavarṣiṇī commentary by Viśvanātha

kiṃ ceha manuṣyaloke'sya rūpaṃ svarūpaṃ tathā saniścayaṃ nopalabhyate satyo'yaṃ mithyāyaṃ nityo'yamiti vādimatavaividhyāditi bhāvaḥ | na cānto'paryantatvānna cādiranāditvān na ca sampratiṣṭhāśrayaḥ | kiṃ vādhāraḥ ko'yamityapi nopalabhyate tattvajñānābhāvāditi bhāvaḥ | yathā tathāyaṃ bhavatu jīvamātraduḥkhaikanidānasyāsya chedakaṃ śastramasaṅgaṃ jñātvā tenaitaṃ chittvaivāsya mūlatalastho mahānidhiranveṣṭavya ityāha aśvatthamiti | asaṅgo'nāsaktiḥ sarvatra vairāgyamiti yāvattena śastreṇa kuṭhāreṇa cchitvā svataḥ pṛthakkṛtya tatastasya mūlabhūtaṃ
tatpadaṃ vastu mahānidhirūpaṃ brahma parimārgitavyam | kīdṛśaṃ tadata āha yasmin gatā yatpadaṃ prāptāḥ santo bhūyo na nivartante na cāvartanta ityarthaḥ | anveṣaṇaprakāramāha yata eṣā purāṇī cirantanī saṃsārapravṛttiḥ prasṛtā vistṛtā tamevādyaṃ puruṣaṃ prapadye bhajāmīti bhaktyā anveṣṭavyamityarthaḥ ||34||

The Gītābhūṣaṇa commentary by Baladeva

na rūpamiti asyāśvatthasya rūpamiha manuṣyaloke tathā nopalabhyate yathordhvamūlatvādidharmakatayā mayopavarṇitam | na cāsyānto nāśa upalalabhyate | kathamayaṃ anarthavrātajaṭilo vinaśyediti na jñāyate | na cāsyādikāraṇamupalabhyate | kuto'yamīdṛśo jāto'stīti | na cāsya sampratiṣṭhā samāśrayo'pyupalabhyate | kiṃ samāśrayo'yaṃ satiṣṭhatiti |

kintu manusyoo'haṃ putro yajñadattasya,, pitā ca devadattasya, tadanurūpakarmakārī sukhī duḥkhī, sāsmin deśe'smin grāme nivasāmītyetāvadeva vijñāyata ityarthaḥ | yasmādevaṃ durbodho'narthavrate hetuścāyamaśvatthastasmātsatprasaṅgalabdhavastuyāthātmyajñānenainamasaṅgaśastreṇa vairāgyakuṭhāreṇa dṛḍhena vivekābhyāsaniśitena cchitvā svataḥ pṛthakkṛtya tatpadaṃ parimārgitavyamiti pareṇānvayaḥ | saṅgo viṣayābhilāṣastadvirodhyasaṅgo vairāgyaṃ, tadeva śastraṃ tadabhilāṣanāśakatvātsuvirūḍhamūlaṃ pūrvoktarītyātyantaṃ baddhamūlam | tataḥ saṃsārāśvatthamūlāduparisthitaṃ tatpadaṃ parimārgitavyaṃ
matprasaṅgalabdhaiḥ śravaṇādibhiḥ sādhanairanveṣṭavyam |

tatpadaṃ kīdṛśaṃ tatrāha yasminniti | yasmin gatāstaiḥ sādhanairyatprāptā janāstato na nivartante svargādiva na patanti | mārgaṇavidhimāha tameveti | yataḥ purāṇī cirantanīyaṃ jagatpravṛttiḥ prasṛtā vistṛtā | tameva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye śaraṇaṃ vrajāmīti prapattipūrvakaiḥ śravaṇādibhistanmārgaṇamuktam | yo jagaddheturyatporapattyā saṃsāranivṛttiḥ sa khalu kṛṣṇa eva ahaṃ sarvasya prabhavaḥ ityādeḥ | daivī hyeṣā guṇamayī ityādeśca tadukteḥ | na tadbhāsayata ityādinā vyaktībhāvitvācca ||34||

__________________________________________________________

Let's grow together!

I humbly request your help to keep doing what I do best: provide the world with unbiased sources, definitions and images. Your donation direclty influences the quality and quantity of knowledge, wisdom and spiritual insight the world is exposed to.

Let's make the world a better place together!

Like what you read? Help to become even better: